მარტყოფის ისტორია: უძველესი ფესვები, სულიერი სიწმინდეები და არქიტექტურული მემკვიდრეობა

# მარტყოფი — ისტორია და კულტურული მემკვიდრეობა

## წარმოშობა და სახელწოდება

მარტყოფი ერთ-ერთია იმ ქართულ სოფელთაგან, სადაც ადგილობრივი ისტორია, საეკლესიო ტრადიცია და ეროვნული კულტურული მეხსიერება ერთმანეთში მჭიდროდ არის გადახლართული. თანამედროვე მკითხველისთვის მარტყოფი, უპირველესად, უკავშირდება წმინდა ანტონ მარტყოფელსა და ღმრთაების მონასტერს, მაგრამ ამ ადგილის ისტორიული ფენა მხოლოდ მონასტრის ისტორიით არ შემოიფარგლება [1]. მარტყოფის მიდამოები არქეოლოგიურ ლიტერატურაშიც იხსენიება: სოფლის არეალი დაკავშირებულია ადრეულ ყორღანულ კულტურასთან, თუმცა ეს თემა ცალკე არქეოლოგიურ კვლევას საჭიროებს და შუა საუკუნეების მონასტრის ისტორიასთან პირდაპირ არ უნდა გაიგივდეს [18].

წყაროებსა და სამეცნიერო ლიტერატურაში სოფლის ძველ სახელად აქრიანი იხსენიება [1], [9], [10]. გავრცელებული განმარტებით, სახელწოდება „მარტყოფი“ მომდინარეობს „მარტომყოფელისგან“ — ასე განიმარტება ანტონ მარტყოფელის ეპითეტი, რომელიც მის განმარტოებულ მოღვაწეობას გამოხატავს [1], [3]. ამ განმარტებას გვაწვდის არა ერთი თანადროული საბუთი, არამედ გვიანდელი საეკლესიო-ისტორიული ტრადიცია; ამიტომ ტექსტში იგი უნდა წარმოვადგინოთ როგორც ტრადიციული და სამეცნიერო ლიტერატურაში დამკვიდრებული ახსნა [2], [3].

## წმინდა ანტონ მარტყოფელი

მარტყოფის ისტორიული იდენტობის მთავარი ფიგურაა წმინდა ანტონ მარტყოფელი. საეკლესიო ტრადიციით, იგი ასურელ მამათაგანი იყო და VI საუკუნეში საქართველოში, აქრიანის მთაზე, დამკვიდრდა [12], [13], [14]. ანტონის შესახებ ცნობები უმთავრესად ჰაგიოგრაფიულ და საეკლესიო წყაროებშია დაცული; ასეთი წყაროები მნიშვნელოვანია ისტორიული მეხსიერების შესასწავლად, მაგრამ მათი გამოყენებისას საჭიროა ჟანრის გათვალისწინება [1], [14].

ანტონ მარტყოფელს უკავშირდება მაცხოვრის ხელთუქმნელი ხატის, კერამიონის, საქართველოში მოტანის ტრადიცია [1]. ამ გადმოცემით, მონასტრის სახელწოდება „ღმრთაება“ სწორედ მაცხოვრის ხატის კულტს უკავშირდება [1]. ისტორიკოსისთვის აქ ორი ფენა უნდა გაიმიჯნოს: ერთი მხრივ, თვით ხატის შესახებ ჰაგიოგრაფიული თხრობა; მეორე მხრივ, შუა საუკუნეებში მარტყოფის ხატის პატივისცემის დადასტურებული ფაქტი. XIII საუკუნეში არსენ IV ბულმაისიმისძეს მიეწერება ჰიმნოგრაფიული ტექსტები მარტყოფის მაცხოვრის ხატის პატივსაცემად, რაც ხატის კულტის არსებობას შუა საუკუნეებში ადასტურებს [1].

## მარტყოფის მონასტერი

მარტყოფის ღმრთაების მონასტრის დაარსების შესახებ ერთ-ერთი მთავარი წერილობითი საყრდენია „ღმრთაების გუჯარი“, XVIII საუკუნის დასაწყისში შედგენილი საეკლესიო საბუთი [2]. გუჯარის მიხედვით, ეკლესიის დაარსება ვახტანგ გორგასლის ეპოქას მიეწერება [2]. ეს ცნობა ფასეულია, მაგრამ იგი V საუკუნის თანადროული საბუთი არ არის; ამიტომ სტატიისთვის უფრო ზუსტი ფორმულირებაა: „გვიანი საეკლესიო საბუთის მიხედვით, მონასტრის დაარსება ვახტანგ გორგასალს მიეწერება“ [2].

მონასტერი დროთა განმავლობაში არა მხოლოდ ლიტურგიული, არამედ კულტურულ-საგანმანათლებლო ცენტრი გახდა [1], [11]. წყაროებში იხსენიება წიგნსაცავი, საეკლესიო დოკუმენტები და სკოლა [1], [11]. ცნობილია, რომ მონასტერთან დაკავშირებული იყვნენ სასულიერო და მწიგნობრული წრის წარმომადგენლები, მათ შორის ნიკოლოზ ჩერქეზიშვილი, იოანე ქობულაშვილი და სტეფანე ჯორჯაძე [1], [11]. ამგვარად, მარტყოფი მხოლოდ სალოცავი ადგილი არ ყოფილა; იგი იყო ცოდნის, მწიგნობრობისა და ადგილობრივი ადმინისტრაციის ერთ-ერთი კერა.

## შუა საუკუნეები

მარტყოფის მონასტრის მნიშვნელობა განსაკუთრებით გაიზარდა XIII საუკუნეში. 1265 წლის შემდეგ, როდესაც ბერქე-ყაენის შემოსევის შედეგად რუსთავი დაზიანდა, რუსთავის საეპისკოპოსო კათედრა მარტყოფში გადმოვიდა [1], [3]. ეს ფაქტი მონასტრის ფუნქციურ გარდაქმნას ნიშნავს: იგი საეპისკოპოსო რეზიდენციად იქცა და რეგიონის საეკლესიო მართვაში განსაკუთრებული ადგილი დაიკავა [1].

მონასტრის ისტორია შუა საუკუნეების შემოსევებთანაც არის დაკავშირებული. 1394/1395 წლებში თემურ-ლენგის ლაშქრობისას მარტყოფი დაირბა [1], [10]. წყაროები ამ პერიოდს უკავშირებენ მაცხოვრის მთავარი ხატის დაკარგვის ტრადიციასაც, თუმცა ამ ეპიზოდში ლეგენდარული და ისტორიული შრეები ერთმანეთთან არის გადაჯაჭვული [1]. ტექსტში ასეთი საკითხები უნდა აღინიშნოს როგორც „გადმოცემით“ ან „საეკლესიო ტრადიციით“, არა როგორც სრულად დოკუმენტირებული ფაქტი.

## გვიანი ფეოდალური პერიოდი

ერთიანი საქართველოს დაშლის შემდეგ მარტყოფი კახეთის სამეფოს სივრცეში მოექცა და გვიანფეოდალურ ხანაში ადმინისტრაციულ-სამხედრო მნიშვნელობაც შეიძინა [1], [10]. XV საუკუნეში კახეთის სადროშო სისტემაში რუსთაველი ეპისკოპოსი, რომლის რეზიდენციაც მარტყოფში იყო, მეორე სადროშოს ხელმძღვანელად იხსენიება [1], [10]. ეს გვიჩვენებს, რომ მონასტრისა და ეპისკოპოსის ფუნქცია მხოლოდ საეკლესიო სფეროთი არ შემოიფარგლებოდა.

გვიანი ფეოდალური ხანა მარტყოფისთვის მძიმე იყო. 1477 წელს ვახუშტი ბატონიშვილის ცნობით, უზუნ-ჰასანის შემოსევისას დაზიანდა მარტყოფიც [3]. XVII საუკუნის დასაწყისში შაჰ-აბას I-ის ლაშქრობებმა კახეთისა და ქართლის მრავალი ადგილი დააზარალა; მარტყოფი და მისი მიდამოებიც ამ პროცესის ნაწილი იყო [1]. 1723 წელს ოსმალთა ლაშქრობამ მონასტერი და სოფელი დაარბია: წყაროები საუბრობენ ხატებისა და ჯვრების დაზიანებაზე, ტაძრის გაძარცვაზე და მოსახლეობის დატყვევებაზე [14], [1].

ამავე პერიოდში მონასტერი მაინც ინარჩუნებდა მნიშვნელობას. 1735 წელს ნადირ-შაჰი, თეიმურაზ II და ერეკლე II მარტყოფში ჩავიდნენ; ცნობილია მონასტრისთვის შეწირულობის შესახებ [1], [10]. ეს ეპიზოდი გვიჩვენებს, რომ ქრისტიანული მონასტერი, მიუხედავად პოლიტიკური დაძაბულობისა, რეგიონულ ძალაუფლებათა ყურადღების ცენტრში რჩებოდა.

## რუსეთის იმპერიის პერიოდი

XIX საუკუნე მარტყოფის მონასტრისთვის გარდატეხის ხანაა. 1823 წლის მიწისძვრამ კათოლიკონი ძლიერ დააზიანა [5], [6]. 1847 წელს პლატონ იოსელიანმა მონასტერი აღწერა და ფიქსირებული სახით შემოგვინახა ის დეტალები, რომლებიც შემდგომ აღდგენებსა და ცვლილებებს გადაურჩა ან დაიკარგა [5]. იოსელიანი აღწერს ფრესკებს, წარწერებს, ტაძრის არქიტექტურულ ნაწილებს და ძველი ხატწერის ნაშთებს [5].

იოსელიანის ნაშრომი მნიშვნელოვანია ორი მიზეზით. პირველი, იგი ერთ-ერთი ადრეული სამეცნიერო აღწერაა; მეორე, იგი გვიჩვენებს მონასტრის მდგომარეობას მანამდე, სანამ XIX საუკუნის შუა წლებში აღდგენითი სამუშაოები ძველ იერსახეს შეცვლიდა [5]. 1848-1855 წლებში კათოლიკონი აღადგინეს [1]. 1856 წელს ტაძარი მ. ტროსჩინსკიმ მოხატა, რის შედეგადაც ძველი ფრესკების ნაწილი დაიკარგა [1]. ეს ფაქტი თანამედროვე მემკვიდრეობის დაცვის თვალსაზრისით განსაკუთრებით საგულისხმოა: აღდგენა ყოველთვის არ ნიშნავს ძველი ფენის შენარჩუნებას.

## საბჭოთა პერიოდი

XX საუკუნეში მარტყოფის მონასტრის ისტორია მკვეთრად შეიცვალა. 1918 წელს მონასტერში მოკლეს კათოლიკოს-პატრიარქი კირიონ II [1]. მკვლელობის გარემოებები დღემდე ბოლომდე ნათელი არ არის, ამიტომ ამ თემაზე საჭიროა ფრთხილი, წყაროებზე დაფუძნებული ფორმულირება [1]. 1934 წელს საბჭოთა ხელისუფლებამ მონასტერი დახურა [1]. შემდგომ პერიოდში შენობა გამოიყენებოდა საერო დანიშნულებით — ბავშვთა სახლად და მოგვიანებით დასასვენებელ ობიექტად [1].

1952 წელს მონასტერი სახელმწიფო დაცვის ქვეშ აიყვანეს, თუმცა ეს არ ნიშნავდა მისი სამონასტრო ფუნქციის აღდგენას [1]. საბჭოთა პერიოდის დეტალური შესწავლა მომავალში განსაკუთრებით სასარგებლო იქნება ადგილობრივი მეხსიერების, ფოტოების და ზეპირი ისტორიების შეკრებით.

## თანამედროვე მარტყოფი

1985 წელს მონასტერი საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიას დაუბრუნდა, 1989 წელს კი მამათა მონასტერი განახლდა [1]. ეს მოვლენა საბჭოთა პერიოდის დასრულებამდე რამდენიმე წლით ადრე მოხდა და საქართველოში საეკლესიო ცხოვრების აღორძინების ფართო პროცესის ნაწილად შეიძლება განვიხილოთ [1]. 2010 წელს დაარსდა გარდაბან-მარტყოფის ეპარქია, რომლის კათედრადაც მარტყოფი განისაზღვრა [1].

2010-იან წლებში მონასტერში განხორციელდა აღდგენითი სამუშაოები, მათ შორის ანტონ მარტყოფელის სვეტის რეკონსტრუქცია [1]. თანამედროვე მარტყოფისთვის მონასტერი არა მხოლოდ რელიგიური, არამედ კულტურული და საგანმანათლებლო მნიშვნელობის ადგილია. იგი აერთიანებს ადგილობრივ მეხსიერებას, ისტორიულ კვლევას, ტურისტულ ინტერესს და საეკლესიო ცხოვრებას [1], [17].

## ისტორიული მნიშვნელობა

მარტყოფის ისტორიული მნიშვნელობა რამდენიმე ფენად უნდა წარმოვიდგინოთ. პირველი ფენაა ჰაგიოგრაფიული და საეკლესიო მეხსიერება — ანტონ მარტყოფელის, ასურელი მამებისა და მაცხოვრის ხატის ტრადიცია [1], [12], [13]. მეორე ფენაა ინსტიტუციური ისტორია — რუსთავის კათედრის გადმოტანა და მონასტრის საეპისკოპოსო ცენტრად ქცევა [1], [3]. მესამე ფენაა პოლიტიკური და სამხედრო ისტორია — გვიანი ფეოდალური კახეთის სადროშო სისტემა და მონასტრის კავშირი რეგიონულ ძალაუფლებასთან [1], [10]. მეოთხე ფენაა კულტურული მემკვიდრეობა — არქიტექტურა, წარწერები, ფრესკები, XIX საუკუნის აღწერები და თანამედროვე რეაბილიტაცია [5], [8], [9], [17].

ამიტომ მარტყოფის შესახებ სტატია არ უნდა იყოს მხოლოდ მონასტრის მოკლე აღწერა. იგი უნდა წარმოაჩენდეს სოფელს როგორც მრავალშრიან ისტორიულ სივრცეს, სადაც ერთმანეთს ხვდება ძველი ტოპონიმი აქრიანი, წმინდა ანტონის ტრადიცია, შუა საუკუნეების საეპისკოპოსო ცენტრი, გვიანფეოდალური სამხედრო-ადმინისტრაციული სისტემა, რუსეთის იმპერიის პერიოდის სიძველეთმცოდნეობა, საბჭოთა ტრავმა და თანამედროვე აღდგენა [1], [2], [3], [5], [10].